کاشی هفت رنگ برای تزئین نمای مساجد، عبادتگاهها، مقبرهها و بعضاً منازل مورد استفاده قرار میگرفت. استفاده از کاشی هفت رنگ بهعنوان یکی از شاخصترین جلوههای هنر معماری ایرانی، در اوایل دوره صفویان رواج یافت و به دلیل سرعت بالای تولید نسبت به کاشی معرق، به سرعت محبوب شد. هفت رنگ به کار رفته در این کاشیها عبارتند از سفید، سیاه، لاجوردی، فیروزهای، قرمز، زرد و حنایی.
در ادامه این مقاله از سیوان لند با ما همراه باشید تا به بررسی بیشتر کاشیهای هفت رنگ بپردازیم.
کاشی هفت رنگ
کاشیهای هفت رنگ نوعی از کاشیها هستند که از کاشیهای خشتی چهارگوش نشأت گرفتهاند. استفاده از این کاشیها در اواخر دوره تیموریان و اوایل دوره صفویان باب شد و نمونههای آن را میتوان در کاشی کاری ایرانی مساجد، عبادتگاهها، مقبرهها و برخی منازل شخصی مشاهده کرد.
امروزه نیز کاشی هفت رنگ علاوه بر بناهای تاریخی، در پروژههای مرمتی، بازسازی ابنیه سنتی و حتی طراحی دکوراسیون داخلی با سبک ایرانی–اسلامی مورد توجه قرار گرفته است؛ موضوعی که باعث شده این نوع کاشی همچنان جایگاه خود را در بازار مصالح ساختمانی حفظ کند.
ابعاد کاشیهای هفت رنگ معمولا 15*15 و 20*20 سانتیمتر است. اما کاشیهایی که در منارهها و گنبدها مورد استفاده قرار میگرفتند، در سایزهای 15*7.5 یا 20*10 بودند. برای نقاشی کاشی هفت رنگ، این قطعات را در کنار هم قرار میدادند و سپس طرح اولیه را که بر روی کاغذ سمبهشده کشیده شده بوده را روی آنها کپی میکردند. طرح کپی شده را با اکسید منگنز قلمگیری و با رنگ، رنگآمیزی میشد. و در نهایت کاشی در کوره پخته شده و آماده نصب میگردبد.
تاریخچه کاشی هفت رنگ
طبق شواهد به دست آمده از آثار باستانی، کاشی کاری در ایران سابقهای دیرینه دارد. اما استفاده از کاشیهای لعابدار در اصل به دوره هخامنشیان بازمیگردد؛ که البته استفاده از این کاشیها در آن دوره رواج آنچنانی نیافته بود. با ورود به دوره سلجوقیان، استفاده از کاشیهای رنگین در بناها بیشتر به چشم میخورد.
تا آن زمان لعاب کاشیها عمدتا قلیایی بودند و از آنها برای تزئین نمای داخلی و خارجی بناها استفاده میشد. اما در زمان سلجوقیان بود که سبک کاشیها تغییر پیدا کرد. کاشیهای رنگی ابتدا به عنوان کتیبههایی از آیات قرآن استفاده میشدند، ولی کمکم سبک و کاربرد آنها تغییر پیدا کرد و زمینه برای شکلگیری کاشی هفت رنگ فراهم شد.
در دوره سلجوقیان بود که استفاده از کاشیهای لعابدار رنگی شروع به گسترش کرد. اما در پی حمله مغولها به ایران، بسیاری از این آثار ویران شدند و هنر کاشی کاری متوقف شد. که در نهایت با استقرار ایلخانان مغول و آغاز بازسازیها، هنر کاشیکاری دوباره جان گرفت.
در دوره سلجوقیان بیشتر کاشیهای به سبک معرق بودند و کاشی هفت رنگ شناختهشدهی امروزی آنچنان متداول نبود. اما با ساخت بناهایی مانند امامزاده جعفر اصفهان، کاشی هفت رنگ بهتدریج رواج یافت و در دوره صفویان به اوج شکوفایی خود رسید.
تفاوت کاشی هفت رنگ و کاشی معرق
در کاشی معرق، قطعات کوچک کاشی تراشیده شده و کنار هم چیده میشوند (مانند پازل)، اما در کاشی هفت رنگ، طرح روی خشتهای مربعشکلِ آماده نقاشی میشود. به همین دلیل:
- سرعت اجرای کاشی هفت رنگ بسیار بالاتر است.
- هزینه تمام شده کاشی هفت رنگ نسبت به معرق کمتر است.
- سطح کاشی هفت رنگ کمی برجستگی لعاب دارد که حسی زنده به نما میدهد.
رنگهای کاشی هفت رنگ
رنگهایی که معمولا در کاشیهای هفت رنگ به کار میروند، عبارتند از: سفید، سیاه، فیروزهای، لاجوردی، زرد، قرمز و حنایی. نام «کاشی هفت رنگ» الزاماً به این معنا نیست که در هر قطعه کاشی از تمام این رنگها استفاده شود، بلکه نشاندهنده تنوع رنگی قابل استفاده در این سبک از کاشیکاری است.
بلکه به این معناست که میتوانیم از هفت رنگ متفاوت در این کاشیها استفاده کنیم. حال ممکن است یک کتیبه با خط ثلث سفید داشته باشیم که فقط از رنگ آبی در آن استفاده شده یا این که در یک قطعه از کاشی برای جور آمدن طرح کلی، از تمام 7 رنگ استفاده شده باشد. استفاده از لعابهای باکیفیت در تولید کاشی هفت رنگ باعث میشود که این کاشیها در برابر بارانهای اسیدی و نور آفتاب مقاومت بالایی داشته باشند.
روش ساخت کاشی هفت رنگ
روش ساخت کاشی هفت رنگ به این ترتیب است:
- ابتدا کاشیهای قالبخورده و پخته شده با لعابی سفید و یا نیمه شفاف پوشانده میشوند.
- نقش و طرح مورد نظر را بر روی یک کاغذ پوستی ترسیم میکنیم و دور تا دور طرح را با سوزان سوراخ سوراخ میکنیم. سپس طرح ترسیمشده را بر روی کاشیهای لعابدار شده که روی زمین مسطح کنار هم چیدهایم میاندازیم.
- با پودر ذغال روی طرح میکشیم تا از داخل سوراخهایی که روی کاغذ ایجاد کردهایم، طرح به کاشی منتقل شود.
- بعد از این که کار طرحاندازی بر روی کاشی تمام شد، کاغذ را برمیداریم و یک دور با قلم و جوهر اکسید منگنز طرح را روی کاشیها میکشیم
- در نهایت نیز داخل خطوط قلمگیری شده را با رنگهای مشخص رنگآمیزی میکنند و میگذارند تا رنگ آن خشک شود.
- بعد از خشک شدن رنگ، کاشیها را 7 تا 9 ساعت درون کوره می گذارند تا پخته شوند. بعد از خارج کردن کاشیها از کوره، در کارخانه کاشی سنتی و بر اساس شمارههایی که قبل از پخت، پشت کاشیها نوشته شده است، آنها را کنار هم میچینند و در محل مورد نظر اجرا میکنند.
جمع بندی
با این که امروزه کاشی کاری و سرامیک کاری بیشتر به مصارف آنها برای سرامیک کاری کف و یا سرامیک کاری دیوار در قسمتهای خاصی از خانهها و ساختمانها محدود شده است، اما کاشی کاری جزو هنرهایی است که از دیرباز در ایران به مقاصد تزئینی مورد استفاده قرار میگرفته است. کاشی کاری ایرانی در طرحها و سبکهای مختلفی اجرا میشدهاند که یکی از آنها کاشی هفت رنگ است.
کاشی هفت رنگ با اینکه در دورههای قبلتر به ندرت دیده میشد، اما گسترش و پیشرفت آن را باید در دوران صفویان دانست. برای تولید این کاشیها ابتدا طرح کلی بر روی کاغذی کشیده میشد و بعد از سوراخ سوراخ کردن طرح، کاغذ را روی کاشیهای کنار هم چیده شده می گذاشتند و با پودر ذغال طرح را از طریق سوراخها به کاشی منتقل میکردند. سپس این طرح قلمگیری و رنگآمیز و نهایتا پخته و آماده میشد.
