کارخانه ذوب آهن اصفهان بزرگترین تولید کننده ریل و فولاد ساختمانی و صنعتی در ایران است. کارخانه ذوب آهن که فعالیت خود را از سال ۱۳۴۶ آغاز کرد، با مساحتی حدود ۲۰۰ کیلومتر و سالانه ظرفیت تولید ۳.۶ میلیون تن محصول نهایی دارد. در ادامه این مقاله تاریخچه کارخانه ذوب آهن و محصولات آن را بررسی خواهیم کرد.
تاریخچه کارخانه ذوب آهن اصفهان
کارخانه ذوب آهن اصفهان به دست مهندسین روسی احداث شد. در پی توافقاتی که در سال ۱۳۴۴ بین ایران و شوروی صورت گرفت، شوروی کارخانه ذوب آهن اصفهان و ماشینسازی اراک را در برابر دریافت گاز از ایران، تاسیس کرد. اما قبلتر از آن و در اوایل شروع دوره پادشاهی رضاشاه پهلوی، کارشناسان آلمانی شرکت کروپ برای احداث کارخانه ذوب آهن به اصفهان آمده بودند.
رضاشاه پهلوی به این خاطر تصمیم به تاسیس این کارخانه گرفته بود که بتواند ریلهای مورد نیاز برای احداث خط ریل راهآهن سراسری را تولید کند. کارشناسان آلمانی هزینه ساخت این کارخانه را ۱۲ میلیون تومان تخمین زدند، که این مبلغ برای دولت ایران به صرفه نبود. به همین دلیل نیر ایران تصمیم گرفت که ساخت راهآهن سراسری را با ریلهای وارداتی شروع کند و در کنار آن نیز ذوب آهن کوچکتری تاسیس کند.
هزینه ساخت این کارخانه ذوب آهن کوچکتر حدود ۴ میلیون و نیم برآورد شد و زمان ساخت آن هم ۵ سال. در سال ۱۳۱۷ بود که کارخانه ذوب آهن کرج از کروپ آلمانی خریداری شد. تا شهریورماه ۱۳۲۰ حدود هشت هزار تن از ماشین آلات آن تامین و ساختمان آن در حال احداث بود که با اشغال ایران، ادامه فعالیت ساخت و تامین این کارخانه متوقف شد و این کارخانه هیچ وقت ساخته نشد.
نهایتا در سال ۱۳۴۴ ایران با شوروی توافقاتی کرد و ساخت کارخانه ذوب آهن، به نام کارخانه ذوب آهن آریامهر در شمال شهرستان لنجان در جنوب غربی اصفهان، از سر گرفته شد. احداث این کارخانه در سال ۱۳۴۶ با بخشهای آگلومراسیون، ککسازی و کورهی بلند شماره ۱ آغاز و در سال ۱۳۵۰ این بخشها به بهرهبرداری رسید. در این زمان در کارخانه تنها چدن تولید میشد، که در سال ۱۳۵۱ بخش فولادسازی و نورد نیز به بهرهبرداری رسید.
فازهای کارخانه ذوب آهن اصفهان
اشاره کردیم که در فعالیت کارخانه در سال ۱۳۴۶ با تولید چدن آغاز و در سال ۱۳۵۰ به بهرهبرداری رسید. پس از آن هم بخشهای مربوط به تولید محصولات فولادی تکمیل شدند و ظرفیت کارخانه در سال ۱۳۵۱ به تولید ۵۵۰ هزار تن محصول رسید. بعد از آن هم کورهی بلند شماره ۲ احداث شد تا ظرفیت کارخانه به یک میلیون و نهصد هزار تن برسد و نهایتا در سال ۱۳۵۷ ساخت مجتمع چدن به پایان رسید.
محصولات کارخانه ذوب آهن اصفهان
محصولات تولیدی توسط کارخانه ذوب آهن اصفهان را میتوان در سه دسته فولاد ساختمانی، فولاد صنعتی و فراوردههای فرعی دسته بندی کرد.
فولاد ساختمانی
ذوب آهن اصفهان اولین تولید کننده تیرآهن بال نیم پهن موازی و بال پهن موازی در ایران بوده است. امروزه تمامی تیرآهنهای این کارخانه با علامت اختصاری Esco نشان شدهاند. مقاطع فولادی ساختمانی تولید کارخانه ذوب آهن اصفهان عبارتند از:
- تیرآهن بال نیمپهن موازی در اندازههای ۱۲۰ تا ۳۰۰ میلیمتر و تیرآهن بالپهن موازی H در سایز ۱۶۰ میلیمتر.
- انواع نبشیهای بال مساوی در اندازههای ۸۰، ۹۰ و ۱۰۰ میلیمتر.
- انواع ناودانی در اندازههای ۱۴۰ و ۱۶۰ میلیمتر.
- انواع میلگردهای ساده و آجدار از سایز ۵.۵ تا ۳۲ میلیمتر، به صورت شاخهای و کلاف.
- انواع میلگرد ساده از اندازهٔ ۳۲ میلیمتر به بالا.
- انواع چهارگوش ۱۰۰*۱۰۰۰ تا ۲۵۰*۲۵۰ میلیمتر.
- ریل U33: این ریل در سال ۱۳۸۷ برای نخستین بار در خاورمیانه در شرکت سهامی ذوبآهن اصفهان تولید شد.
- ریل UIC60
فولاد صنعتی
فولادهای صنعتی ساخت کارخانه ذوب آهن اصفهان با علامتهای -B USD7, RSD7, RST34-۲, C67, 70CR2, CK45, CK35 و SWRH27 مشخص میشوند. انواع فولاد صنعتی ساخت کارخانه اصفهان عبارتند از:
- مفتول الکترود
- مفتول فنر
- مفتول سیم طوقه
- مفتول کششی
فراوردههای فرعی
به جز فراوردههای ساختمانی و صنعتی ساخت کارخانه ذوب آهن اصفهان، این کارخانه یک سری محصولات فرعی نیز تولید میکند. از این دسته محصولات میتوان به چدن جامد، قطران، زایلین، تولوئن، سولفات آمونیوم، زغال کک، سرباره کوره بلند، لجن صنعت، آهک، اکسیژن و ازت مایع و گوگرد اشاره کرد.
صادرات کارخانه ذوب آهن
قسمتی از محصولات کارخانه ذوب آهن به کشورهای دیگر، به خصوص کشورهای همسایه شامل ازبکستان، پاکستان، عراق و ترکمنستان صادر میشود و بیشترین سود این کارخانه نیز از همین روش است. ذوب آهن اصفهان به جز کشورهای همسایه به کشورهای دیگر مانند سوریه نیز صادرات دارد که این کار را از طریق کشور عراق و از مرزهای بیلهسوار، آستارا، جلفا و پلدشت انجام میدهد.
کارخانه ذوب آهن در سال ۱۳۹۸ چیزی حدود ۱ میلیون و ۱۵۴ هزار تن محصول به کشورهای دیگر صادر کرده است، که نسبت به سال پیش از آن افزایش ۲۸ درصدی داشته. این کشور در سال 1399حدود ۶۱۳ هزار تن چدن مذاب تولید کرده و فروش آن در سه ماهه اول همان سال در ایران بالغ بر ۵۹۰ هزار تن بوده است.
کارگاههای کارخانه ذوب آهن
کارخانه ذوب آهن اصفهان از مجموعهای از کارگاههای مختلف تشکیل شده است که هر کدام به تولید محصولی خاص اشتغال دارند. برخی از این کارگاهها به شرح زیر هستند:
- فولادسازی؛ که خود شامل کارگاههای آهن قراضه، کانورتور، سرباره، تعمیر پاتیل، ریختهگری و شمش میشود.
- نیروگاهها؛ که شامل نیروگاه مرکزی، نیروگاه حرارتی، نیروگاه ۱۱۰ مگاواتی و نیروگاه گازی است. این نیروگاهها به تولید برق، بخار و … میپردازند.
- کارگاه تولید اکسیژن
- کارگاه تولید کک و مواد شیمیایی
- کارگاه آگلومراسیون
- کارگاههای مورد ۳۰۰، ۳۵۰، ۵۰۰ و ۶۵۰
- کارگاه خط ریل آهن
- کارگاههای نت مکانیک؛ که برای تعمیرات و نگهداری مکانیک هستند و شامل کارگاههای ۴۷، ۴۸، ۵۱ و … میشوند.
- کارگاههای نت راه و ساختمان؛ که برای نگهداری و تعمیرات راه و ساختمان هستند و شامل کارگاه تولید قطعات بتنی پیش ساخته، کارگاه تولید بتن آماده، کارگاه نجاری، کارگاه آهنگری، کارگاه شیشهبری و … میشوند.
کلام آخر
کارخانه ذوب آهن اصفهان یکی از بزرگترین کارخانههای ایران است و در حوزه تولید فولاد ساختمانی و صنعتی و محصولات وابسته فعالیت دارد. این کارخانه در سال ۱۳۴۶ شروع به فعالیت کرد و توسط مهندسان روسی تاسیس شد. در طی زمان کارگاههای مختلفی به این مجموعه اضافه شدند و ظرفیت تولید آن افزایش یافت. امروزه بخشی از تولیدات کارخانه ذوب آهن اصفهان به کشورهای دیگر صادر میشود و قسمت زیادی از سود این کشور نیز از همین راه است.
