وقتی نقشههای سازهای یک پروژه روی میز است و باید مشخص شود چه تعداد میلگرد، با چه قطر و طولی سفارش داده شود، اولین چیزی که هر مهندس یا ناظر ساختمانی به آن نیاز دارد یک لیستوفر دقیق است. بدون این سند، خرید میلگرد تبدیل به یک حدس و گمان میشود؛ یا مصالح اضافه میماند یا کار نیمهکاره میایستد. لیستوفر میلگرد دقیقاً همان ابزاری است که این سردرگمی را از بین میبرد و اجرای آرماتوربندی را از همان روز اول روی ریل درست میاندازد. در این مقاله سیوان لند قصد دارید شما مهندسان را تا انتهای این مسیر همراهی کند.
لیستوفر میلگرد چیست؟
لیستوفر میلگرد یک جدول فنی است که تمام مشخصات میلگردهای مورد نیاز یک پروژه ساختمانی را به صورت دقیق و منظم در خود دارد. این سند که در اصطلاح بینالمللی به آن BBS یا Bar Bending Schedule میگویند، شامل اطلاعاتی مثل قطر میلگرد، طول برش، شکل خم، تعداد و وزن کل هر دسته از میلگردهاست. در واقع لیستوفر میلگرد پل ارتباطی بین نقشه سازهای و اجرای واقعی کارگاه است. مهندس ناظر از آن برای کنترل مصرف مصالح استفاده میکند، آرماتوربند بر اساس آن میلگردها را برش میدهد و خم میکند، و تهیهکننده مصالح با کمک آن سفارش خرید را تنظیم میکند. به همین دلیل یک لیستوفر اشتباه یا ناقص میتواند در هر سه مرحله خسارت ایجاد کند. نکتهای که خیلیها نمیدانند این است که لیستوفر میلگرد فقط یک فهرست ساده نیست. تهیه درست آن نیاز به خواندن دقیق نقشههای اجرایی، آشنایی با استانداردهای خم میلگرد و محاسبه طولهای اضافه ناشی از خمکاری دارد. به همین دلیل در پروژههای بزرگ این کار معمولاً توسط مهندس سازه یا کارشناس فنی انجام میشود.
تحلیل دادههای جدول لیستوفر میلگرد
جدول لیستوفر میلگرد از چند ستون مشخص تشکیل شده که هر کدام اطلاعات خاصی درباره آرماتورهای پروژه را در خود جای میدهند. آشنایی با این ستونها پیش از هر اقدامی ضروری است، چون بدون درک درست از آنها نه میتوان لیستوفر تهیه کرد و نه میتوان آن را به درستی خواند.
| ستون | توضیح |
| POS | شماره موقعیت هر میلگرد که در پلان یا جزئیات اجرایی به آن آدرسدهی میشود |
| Ø (فی) | قطر یا سایز میلگرد بر حسب میلیمتر |
| Shape | شکل آرماتور از نظر وضعیت خم؛ یکسر خم، دوسر خم، بدون خم، اوتکا و غیره. ابعاد و طول هر بخش روی شکل درج میشود |
| Length | طول کل آرماتور که حاصل جمع تمام اجزای درج شده در ستون Shape است |
| Number | تعداد میلگرد مورد نیاز |
| Weight | وزن کل که از حاصل ضرب وزن واحد طول در طول میلگرد و تعداد آن به دست میآید |
ستون Shape یکی از مهمترین بخشهای جدول است که در خیلی از لیستوفرهای ناقص نادیده گرفته میشود. وقتی شکل خم به درستی ترسیم نشده باشد، آرماتوربند نمیتواند میلگرد را با ابعاد صحیح خم کند و این اشتباه مستقیماً روی استحکام سازه اثر میگذارد.
نمونه جدول لیستوفر میلگرد (مثال واقعی)
برای اینکه تصویر روشنتری از کاربرد این جدول داشته باشید، در ادامه دو نمونه جدول لیستوفر میلگرد آورده شده است. نمونه اول یک جدول عمومی آرماتورهاست و نمونه دوم مربوط به لیستوفر میلگرد فونداسیون است که در بخش بعدی بیشتر به آن میپردازیم.
نمونه اول: جدول لیستوفر آرماتورها
| POS | قطر (mm) | طول (mm) | تعداد | وزن (kg) |
| 1 | 10 | 12000 | 95 | 703.11 |
| 5 | 16 | 4700 | 95 | 700.97 |
| 6 | 16 | 6000 | 95 | 896.20 |
| 9 | 12 | 8000 | 95 | 675.60 |
| 15 | 16 | 12000 | 95 | 1814.52 |
| 16 | 32 | 12000 | 95 | 703.11 |
نمونه دوم: جدول لیستوفر آرماتورهای فونداسیون
| POS | Spec | Shape | Length (m) | Number | Weight (kg) |
| 1 | ɸ8 | 1.80 | مستقیم | 86 | 61.15 |
| 2 | ɸ10 | 1.60 | مستقیم | 64 | 63.18 |
| 3 | ɸ12 | 6.75 | خمدار | 12 | 71.93 |
| 4 | ɸ14 | 6.75 | خمدار | 8 | 65.34 |
| 5 | ɸ16 | 1.55 | خمدار | 56 | 137.14 |
همانطور که میبینید در نمونه دوم ستون Spec نوع و قطر میلگرد را با علامت فی نشان میدهد. این روش نمایش در لیستوفر فونداسیون رایجتر است چون تنوع قطر میلگردها در این بخش معمولاً بیشتر است و خواندن جدول باید سریعتر و بدون ابهام باشد. برای اطمینان از اینکه میلگردهای انتخاب شده با مشخصات درج شده در جدول مطابقت دارند، بررسی سرتیفیکیت میلگرد پیش از سفارشگذاری یک قدم ضروری است.
لیستوفر میلگرد فونداسیون
فونداسیون پایهایترین بخش هر سازه است و به همین دلیل لیستوفر میلگرد فونداسیون از حساسترین و دقیقترین اسناد فنی یک پروژه به شمار میرود. هر اشتباهی در این مرحله بعد از بتنریزی قابل اصلاح نیست و هزینه جبران آن چند برابر هزینه یک لیستوفر درست است. آنچه لیستوفر فونداسیون را از سایر بخشها متمایز میکند تنوع بیشتر قطر میلگردها و پیچیدگی بیشتر شکل خمهاست. در یک فونداسیون معمولی با چند نوع آرماتور مختلف سر و کار داریم که هر کدام نقش مشخصی دارند:
- میلگردهای کف شبکهای (مش کف): این میلگردها در دو لایه پایین و بالای فونداسیون قرار میگیرند و بار را به صورت یکنواخت روی بستر خاک توزیع میکنند. قطر رایج آنها بین ɸ12 تا ɸ16 است و معمولاً بدون خم یا با خم ساده در انتها اجرا میشوند.
- میلگردهای انتظار: این دسته از آرماتورها از کف فونداسیون بیرون میزنند و به ستونها یا دیوارهای برشی متصل میشوند. طول آنها باید دقیقاً بر اساس طول مهاری محاسبه شود و در لیستوفر با ذکر طول قلاب و طول داخل فونداسیون به صورت جداگانه درج میشوند.
- خاموتهای فونداسیون: در فونداسیونهای نواری یا شناژها، خاموتها برای نگه داشتن میلگردهای طولی در کنار هم استفاده میشوند. در لیستوفر، فاصله بین خاموتها و تعداد کل آنها باید با دقت از روی نقشه استخراج شود.
یک نکته مهم که در بسیاری از پروژههای کوچک و متوسط نادیده گرفته میشود این است که پوشش بتن در فونداسیون بیشتر از سایر اعضای سازه است؛ معمولاً بین ۵ تا ۷ سانتیمتر. این مقدار باید در محاسبه طول خالص میلگردها در نظر گرفته شود وگرنه اعداد جدول با واقعیت اجرا فاصله پیدا میکنند. همچنین برای خرید مطمئنتر، مقایسه مشخصات درج شده در لیستوفر میلگرد با جدول علامت اختصاری میلگرد کارخانه ها میتواند از بروز اشتباه در انتخاب نوع میلگرد جلوگیری کند.
آموزش لیستوفر میلگرد | گام به گام از صفر تا تهیه جدول
تهیه لیستوفر میلگرد یک فرایند مرحله به مرحله است که با خواندن نقشه شروع میشود و با یک جدول کامل و قابل استناد به پایان میرسد. در ادامه این مراحل را به ترتیب و به صورت عملی توضیح میدهیم.
مرحله اول: نقشههای اجرایی را کامل بخوانید
پیش از هر چیز باید نقشههای سازهای پروژه را در دست داشته باشید. پلان آرماتوربندی، برشهای عرضی و طولی و جزئیات اتصالات همه باید بررسی شوند. در این مرحله باید موقعیت هر میلگرد، قطر آن، فاصلهگذاری و شکل خم را از نقشه استخراج کنید. اگر بخشی از نقشه مبهم است، پیش از ادامه کار باید با مهندس سازه هماهنگ کنید چون هر ابهامی در این مرحله در مراحل بعدی چند برابر میشود.
مرحله دوم: میلگردها را دستهبندی کنید
بعد از استخراج اطلاعات، میلگردها را بر اساس قطر و شکل خم گروهبندی کنید. هر گروه یک POS مجزا میگیرد. مثلاً تمام میلگردهای ɸ16 با شکل خم یکسان که در یک موقعیت مشخص استفاده میشوند زیر یک شماره موقعیت قرار میگیرند. این دستهبندی هم جدول را خواناتر میکند و هم محاسبه وزن کل را سادهتر.
مرحله سوم: طول برش هر میلگرد را محاسبه کنید
این مرحله فنیترین بخش کار است. طول برش میلگرد فقط طول ظاهری آن در نقشه نیست؛ باید طول اضافه ناشی از خمها هم در نظر گرفته شود. برای هر خم ۹۰ درجه معمولاً ۲ برابر قطر میلگرد به عنوان افزایش طول در نظر گرفته میشود، هرچند این مقدار بسته به استاندارد مورد استفاده و قطر میلگرد کمی متفاوت است. همچنین طول قلاب در انتهای میلگردها باید جداگانه محاسبه و به طول کل اضافه شود. فراموش نکنید که پوشش بتن را از ابعاد کلی المان کسر کنید تا طول خالص میلگرد به دست بیاید.
مرحله چهارم: تعداد هر میلگرد را مشخص کنید
تعداد میلگردها مستقیماً از نقشه خوانده میشود. در شبکههای آرماتوری، تعداد را میتوان از روی فاصلهگذاری و طول المان محاسبه کرد. مثلاً اگر فاصله میلگردها ۲۰ سانتیمتر و طول دیوار ۵ متر باشد، تعداد میلگردها ۲۶ عدد خواهد بود (با احتساب میلگرد اول و آخر). دقت در این محاسبه مستقیماً روی برآورد هزینه خرید تاثیر میگذارد.
مرحله پنجم: وزن هر دسته را محاسبه کنید
وزن هر دسته از میلگردها با فرمول زیر محاسبه میشود:
وزن = وزن واحد طول × طول میلگرد × تعداد
وزن واحد طول میلگرد برای هر قطر یک عدد ثابت است. برای مثال میلگرد ɸ12 حدود ۰.۸۸۸ کیلوگرم در هر متر وزن دارد و میلگرد ɸ16 حدود ۱.۵۸ کیلوگرم در متر. این اعداد را میتوانید از جداول استاندارد وزن میلگرد که کارخانههای تولید کننده ارائه میدهند استخراج کنید.
مرحله ششم: جدول نهایی را تنظیم کنید
در این مرحله تمام اطلاعات جمعآوری شده را در قالب جدول لیستوفر میلگرد وارد میکنید. ستونهای POS، قطر، شکل، طول، تعداد و وزن را به ترتیب پر کنید و در انتها وزن کل پروژه را جمع بزنید. این عدد نهایی مبنای سفارش خرید میلگرد خواهد بود. برای اینکه از صحت محاسبات اطمینان حاصل کنید، مقایسه این عدد با تخمینهای اولیه مهندس سازه یک روش ساده برای کشف خطاهای احتمالی است.
چرا تهیه لیستوفر اهمیت دارد؟ (مزایا و کاربردها)
پروژههایی که بدون لیستوفر میلگرد شروع میشوند معمولاً در میانه کار یا با کمبود مصالح متوقف میشوند یا با انبوهی از میلگرد اضافه روبرو میشوند که هزینهاش بیبرگشت است. یک لیستوفر دقیق این دو مشکل را از ریشه حل میکند. از نظر اقتصادی، وقتی مقدار دقیق مصرف مشخص باشد سفارش خرید با اطمینان بیشتری انجام میشود و اتلاف مصالح به حداقل میرسد. از نظر فنی، آرماتوربند میلگردها را با ابعاد و شکل صحیح آماده میکند و مهندس ناظر میتواند پیش از بتنریزی کار را با جدول تطبیق دهد. این کنترل به خصوص در فونداسیون که بعد از بتنریزی دیگر قابل بازرسی نیست، حیاتی است. در پروژههایی که نیاز به تایید نهادهای نظارتی دارند هم لیستوفر میلگرد یک سند رسمی و قابل استناد محسوب میشود که مطابقت مصرف مصالح با نقشههای مصوب را ثابت میکند و راهنمای خرید میلگرد میتواند در کنار آن برای انتخاب درستتر مصالح کمک کند.
نرمافزارها و ابزارهای تهیه لیستوفر
تهیه لیستوفر میلگرد لزوماً به نرمافزارهای پیچیده نیاز ندارد. انتخاب ابزار مناسب بستگی به حجم پروژه، تجربه تهیهکننده و بودجه در دسترس دارد. در ادامه رایجترین روشها را با هم بررسی میکنیم.
اکسل (Excel)
برای پروژههای کوچک و متوسط، اکسل همچنان پرکاربردترین ابزار است. میتوان جدول لیستوفر میلگرد را در آن طراحی کرد، فرمولهای محاسبه وزن را یکبار وارد کرد و برای پروژههای بعدی از همان فایل به عنوان قالب استفاده کرد. سادگی، دسترسی آسان و هزینه صفر از مزایای آن است، اما برای پروژههای بزرگ با صدها آیتم میلگرد کار با اکسل وقتگیر و مستعد خطای انسانی میشود.
اتوکد (AutoCAD)
در بسیاری از دفاتر مهندسی، لیستوفر مستقیماً داخل نقشههای اتوکد و در قالب جدول تهیه میشود. این روش این مزیت را دارد که جدول و نقشه همیشه در کنار هم هستند و احتمال تناقض بین آنها کمتر است. البته نیاز به تسلط کافی روی نرمافزار دارد و ویرایش جدول در مقایسه با اکسل کندتر است.
تکلا استراکچرز (Tekla Structures)
برای پروژههای بزرگ و ساختمانهای با سازه پیچیده، Tekla یکی از قدرتمندترین گزینههاست. این نرمافزار مدل سهبعدی سازه را میخواند و لیستوفر میلگرد را به صورت خودکار و با دقت بالا تولید میکند. احتمال خطای انسانی در این روش به حداقل میرسد، اما هزینه نرمافزار و نیاز به آموزش تخصصی از محدودیتهای آن است.
Revit
در پروژههایی که با رویکرد BIM اجرا میشوند، Revit میتواند لیستوفر را از مدل سازهای استخراج کند. مزیت اصلی آن یکپارچگی با سایر رشتههای پروژه مثل معماری و تاسیسات است، اما مثل Tekla برای پروژههای کوچک گزینه مقرونبهصرفهای نیست. به طور خلاصه اگر پروژه کوچک یا متوسط است، اکسل یا اتوکد کافی هستند. اگر با پروژههای بزرگ و حجیم سر و کار دارید، سرمایهگذاری روی Tekla یا Revit در بلندمدت صرفه اقتصادی دارد.
اشتباهات رایج در تهیه لیستوفر میلگرد
حتی مهندسان باتجربه هم گاهی در تهیه لیستوفر میلگرد دچار خطاهایی میشوند که در مرحله اجرا خودشان را نشان میدهند. آشنایی با این اشتباهات رایج میتواند از بسیاری از مشکلات کارگاهی پیشگیری کند.
- نادیده گرفتن طول قلاب
- یکی از شایعترین خطاها این است که طول قلاب در انتهای میلگردها به طول کل اضافه نمیشود. قلابها بخش جداییناپذیر آرماتوربندی هستند و طول آنها بسته به قطر میلگرد و نوع قلاب (۹۰ یا ۱۸۰ درجه) متفاوت است. اگر این مقدار در لیستوفر لحاظ نشود، میلگردهای برشخورده کوتاهتر از حد لازم خواهند بود.
- اشتباه در محاسبه پوشش بتن
- پوشش بتن باید از ابعاد کلی المان کسر شود تا طول خالص میلگرد به دست بیاید. خیلیها این مقدار را نادیده میگیرند یا عدد اشتباهی برای آن در نظر میگیرند. این خطا در فونداسیون که پوشش بتن بیشتری نسبت به سایر اعضا دارد، تاثیر بیشتری میگذارد.
- عدم توجه به طول اضافه خمها
- هر خم در میلگرد مقداری به طول واقعی آرماتور اضافه میکند که باید در محاسبات لحاظ شود. نادیده گرفتن این مقدار، به خصوص در میلگردهایی با چند خم، میتواند تفاوت قابل توجهی بین طول محاسباتی و طول واقعی ایجاد کند.
- تناقض بین لیستوفر میلگرد و نقشه اجرایی
- گاهی لیستوفر بر اساس نسخه قدیمی نقشه تهیه میشود و بعد نقشه تغییر میکند اما لیستوفر بهروز نمیشود. این تناقض در کارگاه سردرگمی ایجاد میکند و آرماتوربند نمیداند کدام مرجع را دنبال کند. هر بار که نقشه ویرایش میشود، لیستوفر هم باید بازبینی شود.
- اشتباه در شمارهگذاری POS
- اگر شمارهگذاری موقعیتها در جدول با آدرسدهی روی نقشه همخوانی نداشته باشد، آرماتوربند میلگرد اشتباه را در موقعیت اشتباه نصب میکند. این خطا ظاهراً ساده است اما پیامدهای آن در سازه جدی است. برای اطمینان از کیفیت میلگردهای خریداری شده در کنار دقت در لیستوفر، بررسی سرتیفیکیت میلگرد پیش از تحویل مصالح به کارگاه یک قدم ضروری است.
سخن پایانی
لیستوفر میلگرد وقتی درست تهیه شود، خرید مصالح دقیقتر، اجرای آرماتوربندی سریعتر و احتمال بروز خطاهای پرهزینه در کارگاه به حداقل میرسد. دقت در استخراج اطلاعات از نقشه، محاسبه درست طولها و بهروز نگه داشتن جدول با هر تغییر در نقشه، سه اصل اساسی است که کیفیت یک لیستوفر را تعیین میکند. برای اینکه این مسیر از ابتدا درست طی شود، انتخاب میلگرد با کیفیت و قیمت مناسب هم به اندازه دقت در لیستوفر میلگرد اهمیت دارد که میتوانید آخرین قیمت میلگرد را پیش از سفارش بررسی کنید.
لیستوفر میلگرد را چه کسی باید تهیه کند؟
معمولاً مهندس سازه یا کارشناس فنی پروژه این کار را انجام میدهد، اما در پروژههای کوچکتر مهندس ناظر هم میتواند آن را تهیه کند.
آیا برای پروژههای کوچک هم لیستوفر لازم است؟
بله. حتی برای یک ویلا یا ساختمان کوچک هم تهیه لیستوفر از اتلاف مصالح جلوگیری میکند و اجرای آرماتوربندی را منظمتر میکند.
چقدر طول میکشد لیستوفر یک پروژه متوسط را تهیه کرد؟
بسته به پیچیدگی نقشه و تجربه تهیه کننده، لیستوفر یک ساختمان متوسط مسکونی بین یک تا سه روز کاری زمان میبرد.
