رشته های هفت گانه مهندسی ساختمان شامل عمران، معماری، تاسیسات برقی، تاسیسات مکانیکی، نقشهبرداری، شهرسازی و ترافیک است که هرکدام بخشی از فرآیند طراحی، نظارت یا اجرای یک ساختمان را بر عهده دارند. بدون حضور همزمان این هفت مهندس، از انتخاب مصالح گرفته تا اجرای نهایی سازه، هیچ پروژه ساختمانی بهدرستی پیش نمیرود. در ادامه این مطلب از سیوان لند، وظیفه دقیق هر رشته و تفاوت آنها با یکدیگر را بررسی میکنیم.
نظام مهندسی ساختمان چیست و چرا رشتهها هفتگانهاند؟
سازمان نظام مهندسی ساختمان نهادی است که زیر نظر وزارت راه و شهرسازی فعالیت میکند و وظیفه کنترل کیفیت ساختوساز، صدور پروانه اشتغال به کار برای مهندسان و اجرای مقررات ملی ساختمان را بر عهده دارد. تقسیمبندی هفت گانه این رشتهها بر اساس نوع تخصص موردنیاز در یک پروژه ساختمانی شکل گرفته؛ هر رشته حیطه مشخصی از کار را پوشش میدهد و اجازه ورود به حیطه رشته دیگر را ندارد.
نکتهای که خیلی از افراد نمیدانند این است که رشته های هفت گانه مهندسی ساختمان، صرفا یک تقسیمبندی آموزشی نیستند. هر مهندس برای فعالیت در یکی از این رشتهها باید پروانه اشتغال به کار بگیرد و در چارچوب همان صلاحیت، مسئولیت حقوقی کارش را هم بر عهده دارد. برای مثال وظیفهی مهندس ناظر نظارت بر تطابق اجرای ساختمان با نقشه و پروانه ساخت است و اگر تخلفی مثل ساخت و ساز غیر مجاز رخ دهد، مسئولیت آن مستقیما متوجه ناظر همان رشته خواهد بود.
رشتههای هفت گانه مهندسی ساختمان به ترتیب اهمیت در پروژه
هر یک از این رشته های هفت گانه مهندسی ساختمان یک لایه مشخص از پروژه را پوشش میدهد؛ از محاسبه اسکلت گرفته تا تاسیسات و در نهایت ترافیک اطراف بنا. ترتیب زیر بر اساس میزان درگیری هر رشته در یک پروژه ساختمانی معمولی چیده شده است.
مهندسی عمران
مهندس عمران اصلیترین نقش را در طراحی و محاسبه سازه ساختمان بر عهده دارد. تعیین نوع اسکلت (فلزی یا بتنی)، محاسبه ابعاد ستون و تیر، مشخص کردن سایز و آرایش میلگرد و تایید مقاومت فونداسیون همگی در حیطه این رشته قرار میگیرد. در پروژههای مسکونی معمولی، مهندس عمران معمولا هم نقش محاسب را دارد و هم میتواند صلاحیت نظارت یا اجرا بگیرد. برای درک بهتر نقش این رشته در انتخاب مصالح، میتوانید مقاله انواع سازه ساختمانی را هم بخوانید.
مهندسی معماری
وظایف مهندس معمار عبارتاند از:
- طراحی نقشههای فاز یک و فاز دو ساختمان
- تعیین چیدمان فضاها، نورگیری و ارتفاع طبقات
- انتخاب نمای ساختمان و هماهنگی آن با ضوابط شهرداری
- هماهنگی نقشه معماری با نقشه سازه و تاسیسات پیش از اجرا
مهندسی تاسیسات مکانیکی
این رشته مسئول طراحی سیستمهای گرمایش، سرمایش، آبرسانی و فاضلاب ساختمان است. مهندس تاسیسات مکانیکی بار حرارتی و برودتی ساختمان را محاسبه میکند و تجهیزاتی مانند پکیج، رادیاتور، کولر و لولهکشی را متناسب با متراژ و کاربری بنا طراحی و نظارت میکند. در ساختمانهای بلند مرتبه، هماهنگی این رشته با مهندس سازه برای عبور کانالها از دل سقف و دیوار اهمیت زیادی دارد.
مهندسی تاسیسات برقی
کارهای این رشته شامل موارد زیر است:
- طراحی سیمکشی، تابلو برق و روشنایی ساختمان
- محاسبه بار مصرفی و تعیین سایز کابل و فیوز
- طراحی سیستمهای ایمنی مانند اعلام حریق و ارتینگ
- نظارت بر اجرای صحیح تاسیسات برقی مطابق مبحث سیزدهم مقررات ملی ساختمان
مهندسی نقشهبرداری
مهندس نقشهبردار پیش از شروع هر عملیات ساختمانی وارد کار میشود. او مرزهای زمین، ارتفاع طبیعی زمین و موقعیت دقیق ساختمان نسبت به گذرها را تعیین میکند. بدون تایید نقشهبردار، شهرداری پروانه ساخت را برای زمین صادر نمیکند و در حین اجرا هم پیادهسازی دقیق محورهای ساختمان روی زمین بر عهده همین رشته است.
مهندسی شهرسازی
حیطه فعالیت مهندس شهرساز بیشتر در سطح کلانتر از یک ساختمان تعریف میشود:
- تدوین طرحهای تفصیلی و جامع شهری
- تعیین کاربری زمین (مسکونی، تجاری، اداری)
- تعیین تراکم مجاز ساخت و سرانه فضای سبز
- بررسی هماهنگی بافت شهری با پروژههای جدید
مهندسی ترافیک
مهندس ترافیک عمدتا در پروژههای بزرگ مقیاس و مجتمعهای تجاری یا اداری ورود پیدا میکند. وظیفه او بررسی تاثیر ساختمان بر بار ترافیکی معابر اطراف، طراحی ورودی و خروجی پارکینگ و پیشنهاد تعداد پارکینگ موردنیاز بر اساس زیربنای پروژه است. در ساختمانهای مسکونی کوچک معمولا نیازی به این صلاحیت نیست.
شرایط ورود به هرکدام از رشتههای هفتگانه و آزمون نظام مهندسی
برای شرکت در آزمون نظام مهندسی نیازی به عضویت قبلی در سازمان نظام مهندسی نیست؛ این عضویت فقط بعد از قبولی الزامی میشود. شرط سنوات تحصیلی برای همه رشته های هفت گانه مهندسی ساختمان یکسان است:
| مقطع تحصیلی | سنوات موردنیاز پس از فارغالتحصیلی |
| کارشناسی | ۳ سال |
| کارشناسی ارشد | ۲ سال |
| دکترا | ۱ سال |
آزمون نظام مهندسی معمولا دو تا سه نوبت در سال از طریق سازمان سنجش برگزار میشود. برای رشتههای عمران، معماری، تاسیسات برقی و تاسیسات مکانیکی، متقاضی باید یکی از سه صلاحیت طراحی، نظارت یا اجرا را جداگانه انتخاب کند و برای هرکدام به طور مستقل ثبتنام و امتحان بدهد. اما آزمون نقشهبرداری، شهرسازی و ترافیک بدون تفکیک صلاحیت برگزار میشود.
فارغالتحصیلان رشتههای مرتبط (نه اصلی) هم میتوانند در آزمون شرکت کنند، به شرط آنکه واحدهای درسیشان با جدول همسانی وزارت راه و شهرسازی مطابقت داشته باشد. قبولی در آزمون به تنهایی کافی نیست؛ صدور پروانه اشتغال به کار منوط به طی کردن دوره کارآموزی زیر نظر یک مهندس دارای پروانه است.
تعامل رشته های هفت گانه مهندسی ساختمان در یک پروژه ساختمانی واقعی
در عمل، رشته های هفت گانه مهندسی ساختمان جدا از هم کار نمیکنند و خروجی کار هر مهندس، ورودی کار مهندس بعدی است. یک نمونه ساده از این زنجیره در یک پروژه مسکونی به این شکل است:
- نقشهبردار موقعیت و ارتفاع زمین را تعیین میکند و تحویل معمار میدهد.
- معمار نقشه فاز یک و دو را طراحی میکند.
- مهندس عمران بر اساس نقشه معماری، سازه و میزان میلگرد و بتن موردنیاز را محاسبه میکند.
- مهندسان تاسیسات برقی و مکانیکی نقشههای فاز دو خود را روی همان اسکلت پیاده میکنند.
- در حین اجرا، مهندس ناظر هر رشته تطابق کار اجرایی با نقشه مصوب را کنترل میکند.
اگر هماهنگی بین این مراحل رعایت نشود، مشکلاتی مثل عبور کانال تاسیسات از وسط تیر اصلی سازه یا اشتباه در محاسبه بار برق پیش میآید که اصلاح آن بعد از اجرا هزینهبر است. به همین دلیل در پروژههای استاندارد، جلسات هماهنگی بین مهندسان معمار، محاسب و تاسیسات پیش از شروع اجرا الزامی است.
نتیجهگیری
رشته های هفت گانه مهندسی ساختمان هرکدام یک حلقه از زنجیره ساختوساز را کامل میکنند و کیفیت نهایی یک پروژه به هماهنگی این هفت مهندس و انتخاب درست مصالح بستگی دارد. اگر برای پروژه خود به دنبال خرید مصالح و تجهیزات ساختمانی با کیفیت مطمئن هستید، میتوانید محصولات موردنیاز خود را از سیوان لند تهیه کنید.
